Home Omhoog leren schaken De CD Schaakboeken Superschaak Spelregels Schaakspelletjes Schaaksets Vragen Spelenderwijs Boeken en cd

Spelenderwijs

Alternatief voor de stappenmethode?*

Spelenderwijs Schaken   (een methode van Hans Nuyen)

Deze methode is tien jaar geleden gentroduceerd, maar kon om wat voor reden dan ook niet opboksen tegen de Stappenmethode van Brunia/Van Wijgerden.  De uitgangspunten zijn anders: Hans Nuijen gaat uit van spel, van kinderen, van plezier.  Brunia en Van Wijgerden hebben heus wel oog voor de kinderen. De inleidingen bij de stappen staan vol goede aanwijzingen voor interessante lessen. Helaas slaan veel trainers die over en beginnen ze onmiddellijk met de werkbladen met 16 diagrammen per blad. Daardoor is deze methode ten onrechte gelijkgeschakeld met de werkboeken.

Dat de trainersinstructies niet eens ingekeken worden, werd mij onlangs nog eens duidelijk op Utrechtschaak. Iemand die al vele vele jaren schaakles geeft, klaagde dat het herdersmat niet in de methode voorkomt. Het komt er echter twee of drie keer in voor... in de trainershandleidingen! 

De opstelling van de trainer bij Nuijen doet mij denken aan de Werkplaats in Bilthoven: daar heb je werkers en medewerkers. De kinderen zijn de werkers.
Deze bespreking is nog niet af.... Opvallend is de literatuurlijst die Nuijen aan het eind van zijn boek geeft. Hier staan schaaktechnische boeken op zoals Leerboek Schaakspel van Lasker, Chess van Laszlo Polgar en Lekker Schaken 1-5. Maar ook Schaakpsychologie en coaching van Karel van Delft, Beter omgaan met kinderen van Gordon, De methode van Maria Montessori en Liefhebben een kunst, een kunde van Erich Fromm.
Deel A is gericht op organisatie, begrippen, voorwaarden scheppen. Diagrammen komen pas na blz.36. Hieronder enkele citaten uit deel A. Het commentaar staat er in blauw naast of onder. Nuijen begint met een zoekstrategie, niet met deze of gene tactische wending. Bij de Stappenmethode is dat andersom.
De methode rekent af met de gedachte dat schaken moet worden onderwezen. Commentaar: dit is wel heel boud beweerd. Iemand zal toch de regels uit moeten leggen? Onderwijzen is bovendien veel ruimer dan: "Jullie zitten stil en luisteren stil, de meester vertelt hoe het moet."

Voordoen is daarom de beste aanpak.

Bij de begeleiding ligt het zwaartepunt op het strategisch handelen

Inderdaad moet je, net als bij de gymnastieklessen, niet te veel praten. Uitleggen door voordoen houdt meestal ook de aandacht beter vast.
Aan de andere kant kan verbale ondersteuning helpen de begrippen te beheersen. Brunia & Van Wijgerden hameren daarom sterk op een vaste terminologie. Ik moet zeggen dat dat soms uitmondt in een gereformeerde discussie over het correcte gebruik van de juiste termen.
Dit zou een groot contrast vormen met bijna alle schaakmethoden, de Stappenmethode voorop. De claim van veel boeken is, dat 80 % van de partijen beslist wordt door een tactische wending.

Grijp nooit in als leerlingen serieus bezig zijn

Bij alle activiteiten wordt gezocht naar wegen om de intrinsieke motivatie te stimuleren en te onderhouden.
Heel herkenbaar: vaak moet ik mensen die mij helpen tegenhouden. Ze willen steeds vertellen hoe het beter kan of wat de kinderen gemist hebben. Lt die kinderen! Ze zijn bezig met hun eigen proces!

Je krijgt alleen goede schakers als er schakers zijn.
Je krijgt alleen schakers als er kinderen zijn die schaken leuk vinden.
Plezier (intrinsieke motivatie) is de enige blijvende drijfveer.

Alleen  het hoogst noodzakelijke instrueren.

Geef de kinderen de ruimte, laat ze zelf hun ontdekkingen doen. Prima uitgangspunt voor welke vorm van onderwijs dan ook!
In groepjes met acht kinderen kan al na een half uur een partijtje worden gespeeld.
Dat wil ik wel eens zien!
In het citaat hiernaast staat een belangrijke opmerking. Gebruik je diagrammen om te oefenen in nadenken (problemen dus), of te oefenen in herkennen (drills, stampwerk). Deze twee benaderingen worden vaak door elkaar gegooid.

They are drills not problems

 (Michael de la Maza, Rapid Chess Improvement)

Deze bespreking is nog niet af.... De oefeningen op de diskette bij Spelenderwijs Schaken vallen eerder in de categorie drills. Ze moeten dan ook binnen een minuut per stelling opgelost worden. Een mooie verbetering t.o.v. andere methodes is, dat je eerst de laatste zet van je 'tegenstander' ziet. Dit helpt om de juiste reactie te 'triggeren'.

Drie voorbeelden van pagina's uit het werkboek staan hieronder (klik!):

     

Het werkboek

 
Het werkboek valt vooral op omdat er veel minder diagrammen per bladzij in staan ,en ze aanzienlijk groter zijn. De bladspiegel komt overeen met de Opstapjes 1 en 2.  
  Verder is de leerstof veel minder minutieus gestructureerd. Net als in Meesterlijke Schaaklessen van Hans Bhm en Herman Grooten staan er opgaven van diverse moeilijkheidsgraad door elkaar. Ik vreesde even dat mijn zoon (met Stap 4) in bijgaand probleem de moeilijkheid niet zou onderkennen. Dat viel mee!
 Het thema bij deze oefening is : "de doorkijkverdediger".  Ik was bang dat Maarten onmiddellijk op de te winnen toren zou afgaan met Lg2 en dr een verdediging tegen zou zoeken (die er niet is, overigens). Maar hij zag onmiddellijk de matdreiging en paste een aftrekverdediging toe. Het hele blad staat bij de voorbeelden hierboven, voor de liefhebbers.
  Over het algemeen lijkt het werkboek mij moeilijk. Of het te moeilijk is voor beginners, zal blijken als ik het het komend jaar ga gebruiken. Maar het werkboek is n van de hulpmiddelen, niet hetgeen waar de cursus om draait.
   

Diskette met programma's

 
Een grote verrassing was de diskette met drie programma's.  
Het programma Spelregels. Spreekt voor zichzelf. Toetsen staan in Flits met Frits.

Flits met Frits is een programma om vaardigheden te oefenen en te testen. Er zijn een paar belangrijke verschillen met de overeenkomstige cd van Tasc met Chess Tutor:

  • je krijgt een zet van de tegenstander te zien waarop je moet reageren

  • alle stellingen zijn van wit uit gedacht

  • na een fout krijg je meteen de goede oplossing

  • aan het eind kun je de foute diagrammen nog een keer doen

  • elke opgave moet binnen een minuut opgelost worden

 

Er is ook een programma Tools waarmee de docent zelf stellingen kan maken, in de geest van Flits met Frits. De docent kan hele flitsseries maken, ze bekijken en plakken en diagrammen exporteren. En dat met programmatuur uit de begintijd van Windows!
Is dit niet waar elke trainer op zat te wachten?
 
De stappenmethode wordt op veel clubs teruggebracht tot de werkboeken. De trainershandleidingen bieden oneindig veel meer.
* Mijn mening is: er is niets beters dan de stappenmethode. Maar schaakles moet niet ontaarden in stappenles. Er moet afwisseling, plezier, motivatie en aandacht zijn.

(c) 2005 PieterJan Mellegers

Home Links Lesmateriaal Het nut van schaakles Scholen Toernooien Schaakschool